Vitens levert eerste gegevens formatieweerstandonderzoek
Vitens heeft de eerste 73 registraties van het formatieweerstandonderzoek aangeleverd via dataleverancier Nelen & Schuurmans. Nu de zoetwatervoorraden in kustgebieden onder druk staan door verzilting, is dit onderzoek voor drinkwaterbedrijven belangrijk. Daarmee kunnen zij de verzilting monitoren en zijn risico’s voor de waterwinning zo vroeg mogelijk in beeld.
We spraken Clenn Poulie van Vitens en Steven Hosper van Nelen & Schuurmans over het belang van dit onderzoek en hoe zij de snelle aanlevering aan de Basisregistratie Ondergrond (BRO) mogelijk hebben gemaakt. Hosper is product owner van BROstar, een applicatie die bronhouders helpt om gegevens eenvoudig en correct naar de BRO te sturen. Poulie is specialist meetnetten bij Vitens; hij ondersteunt monteurs en beheerders die veldmetingen uitvoeren en data ontsluiten, en zorgt dat de processen van Vitens aansluiten op de Wet Bro. Drinkwaterbedrijven zijn sinds juli dit jaar wettelijk aangewezen als bronhouder en moeten hun BRO-data uit 20.000 grondwaterputten dus ook leveren aan de BRO. Dit levert een schat aan informatie op over de Nederlandse ondergrond en het grondwatersysteem.
Verzilting neemt toe
Zoetwatervoorraden in kustgebieden staan onder druk door verzilting. Zowel brak als zout grondwater kan voorkomen, terwijl diepere zoetwaterlagen essentieel zijn voor drinkwater, landbouw en natuur. Om deze verzilting te monitoren voeren drinkwaterbedrijven zoals Vitens het formatieweerstandonderzoek uit. In een zogenaamde zoutwachter wordt de grens tussen zoet en zout grondwater gemeten. Bij Vitens gebeurt dit iedere vier maanden. ‘Het verplaatsen van die grenzen tussen het zoet- en zoutgehalte kan mogelijke risico’s vormen voor de winning van drinkwater,’ zegt Poulie.
In de zoutwachter zitten meetbuizen waarin op verschillende dieptes water binnen kan stromen. Tegen de zijkant van de buis zijn elektrodes bevestigd. De elektrodes werken met een vast schakelschema en worden gebruikt om een stroomgolf doorheen te sturen. ‘Dit gebeurt in paren van 2 elektrodes, waartussen de afstand ongeveer 20 centimeter is. Er vind een meting plaats tussen de 2 elektrodes, steeds op verschillende hoogten. Dit geeft informatie over hoe het zoutgehalte in de diepte varieert. Hoe zouter het water is, hoe makkelijker het elektriciteit geleid,’ aldus Hosper.
Meerwaarde van de BRO
Een belangrijk voordeel van de BRO is dat gegevens centraal en uniform beschikbaar zijn. Wanneer data niet in een standaardformaat wordt ontsloten, blijft deze vaak binnen afzonderlijke organisaties hangen, terwijl gemeenten, provincies en waterschappen deze informatie juist goed kunnen gebruiken. Door gegevens publiek beschikbaar te stellen in een uniforme structuur, kunnen deze organisaties landelijk eenvoudiger samenwerken en informatie uitwisselen.
‘Drinkwaterbedrijven hebben nog hun eigen systeem, dat sluit niet makkelijk op elkaar aan. Door nu te werken met één standaard, kunnen alle partijen daarop aanhaken en weten zij welke aspecten relevant zijn bij een meting,’ zegt Poulie. Die uniformiteit zorgt ook voor betere kwaliteitscontrole. ‘Je moet bijvoorbeeld aangeven op welke manier de meting is verricht. Voorheen werd dat niet altijd goed vastgelegd. Nu geeft dat een bepaalde mate van kwaliteit, zodat andere gebruikers weten waar ze op kunnen vertrouwen.’
Hosper benadrukt ook het landelijke voordeel: ‘Voor het totaalplaatje van Nederland kun je nu beter zien waar we wel en waar we geen informatie hebben. Een partij voelt zich verantwoordelijk voor een bepaald gebied, maar met een landelijk register zie je pas echt hoe we er als geheel voor staan. Dit levert waardevolle inzichten op die verder gaan dan de eigen organisatie.’
Samenwerking en nieuwe processen
Vitens startte in 2023 het project BRO Wettelijk, waarin verschillende disciplines samenwerkten om de aansluiting op de BRO te realiseren. Een belangrijk aandachtspunt was hoe bestaande dataprocessen aangepast konden worden voor Grondwatergebruik, Grondwatermonitoring en Bodem- en grondonderzoek. Dit betrof niet alleen de gegevens van Vitens zelf, maar ook bijvoorbeeld onderzoeken uit grondwatermonitoringsputten van klanten.
‘Voor de tweede fase van dit project gingen we met onze leveranciers om tafel om te bepalen wat nodig was om data naar de BRO te ontsluiten. Ons datamodel moest worden uitgebreid en interfaces aangepast,’ vertelt Poulie. Voorheen werden metingen handmatig via een tablet in Excel ingevoerd en per e-mail naar het data lab gestuurd. Met de FieldForm app van Artesia worden metingen nu direct in het veld opgenomen en gevalideerd, waarna ze automatisch naar een centrale server worden gestuurd en periodiek door het datalab verwerkt. Na afronding van de validatie worden de gegevens doorgezet naar Lizard, het centrale dataknooppunt en de koppeling met de BRO.
Interne evaluatie en kwaliteitscontrole
Het bronhouderschap voor de BRO heeft Vitens ook intern scherper gemaakt. Poulie: ‘De implementatie van BRO is voor ons echt een moment geweest om strenger naar onszelf te kijken. Als we data met een bepaalde kwaliteit willen ontsluiten, kunnen we dat dan ook garanderen? Soms moet je opnieuw het veld in om aannames te verifiëren of het datamodel toetsen aan de praktijk. Want als je twijfelt aan hoe iets is uitgevoerd, wat zegt dat dan over de validiteit van de meting?’
Daarnaast kunnen de gegevens die in de BRO beschikbaar zijn door Vitens zelf opnieuw gebruikt worden. Zo worden zoutgehaltegegevens gecombineerd om voorspellingen te doen over de toekomstige kwaliteit van drinkwaterbronnen en om de plaatsing en inzet van onttrekkingsputten te verbeteren. En daarmee wordt de beschikbare data in de BRO direct ingezet voor het maken van concrete verbeteringen in de drinkwatervoorziening.